Mei is de maand van terrasgenieten, lichte jassen en, normaal gesproken, af en toe een onweersbui. Niet de maand waarin Spanje zijn nationale hitteplan activeert op een recorddatum, waarin Londen temperaturen meet die hoger liggen dan ooit in juni zijn gemeten, en waarin de Nederlandse thermometer in De Bilt op 26 mei de 30 graden doorbreekt. Toch is precies dat wat er in 2026 is gebeurd.
Samenvatting
- Een ‘heat dome’ bracht temperatuurrecords voor mei in meerdere landen — maar wetenschappers zeggen dat dit fenomeen ooit onmogelijk was
- Spanje telde 101 aan hitte gerelateerde sterfgevallen in mei 2026 — meer dan drie keer het normale aantal
- Meer dan de helft van Nederlandse gemeenten heeft nog geen concreet hitteplan, terwijl de zomer steeds vroeger begint
Een hittekoepel die niemand had verwacht
Vanaf 24 mei raasde een Historische hittegolf over West-Europa, met temperaturen die 10 tot 15 graden boven het langjarig gemiddelde uitkwamen, dodelijke slachtoffers eiste en alle-tijdenrecords brak voor de hoogste mei- en voorjaarstemperaturen in de getroffen gebieden. De motor achter dit extreme weer? Een massaal en persistent hogedrukgebied dat een warme luchtstroom vanuit Noord-Afrika over West- en Centraal-Europa gevangen hield. Meteorologen noemen dit een “heat dome”, een atmosferisch verschijnsel dat werkt als een deksel op een pan, waarbij hete lucht wordt vastgehouden en neerwaarts geduwd.
De cijfers zijn werkelijk buitengewoon. De Britse weerswaarnemers registreerden op 26 mei de warmste meidag ooit met 34,8 graden Celsius in Kew Gardens in Londen, een verbetering van het vorige record met maar liefst 2 graden. Dat vorige record dateerde overigens al van 1922. Kew Gardens brak daarmee ook zijn eigen junirecord uit 1976, met een marge van 0,5 graden, wat laat zien hoe ongekend deze hittegolf eigenlijk was. In Ierland, een land dat niet bepaald bekendstaat om zijn hittegolven, noteerde Shannon Airport op 26 mei een temperatuur van 30,6 graden Celsius, een nieuw nationaal meirecord. Het Ierse meteobureau Met Éireann berichtte dat de temperatuur in het zuiden van Ierland vijf standaarddeviaties boven het meigemiddelde lag. Vijf standaarddeviaties. Dat is statistisch gezien niet zomaar een warme dag, dat is een aberratie.
Ook Nederland bleef niet gespaard. Het KNMI noteerde op 26 mei in De Bilt 30,4 graden, waarmee het vorige record van 29,1 graden uit 2005 sneuvelde. In Frankrijk werden meer dan 1.350 hitterecords gebroken over het gehele waarnemingsnetwerk. In Catalonië bereikte Vinebre 39,5 graden, de hoogste meidag ooit gemeten in die regio.
Wanneer “warm” fataal wordt
De vraag die velen in mei 2026 stelden, “is het echt zó bijzonder?”, verdient een nuchter antwoord. Klimaatwetenschapper Christophe Cassou omschreef de situatie in Frankrijk als “een ongekende gebeurtenis met een kans van één op duizend om op dit tijdstip van het jaar voor te komen in het klimaat van 1979 tot 2025.” Die kans was in het pre-industriële tijdperk feitelijk nul.
De gevolgen bleven niet abstract. In het Verenigd Koninkrijk alleen al werden 12 sterfgevallen gelinkt aan de hitte, waarvan drie tienerjongens die het leven lieten bij afzonderlijke waterincidenten toen ze verkoeling zochten. In Spanje was de balans nog zwaarder: mei 2026 telde 101 aan hitte toe te schrijven overlijdens, de hoogste maandtelling voor mei ooit gemeten, en 3,6 keer hoger dan het gemiddelde van de afgelopen tien meanden. Dat cijfer, gepubliceerd door het Spaanse gezondheidsmonitoringsysteem MoMo, dwong de overheid tot actie.
Spanje activeerde vanaf 16 mei het Plan Nacional de Actuaciones Preventivas de los Efectos del Exceso de Temperaturas sobre la Salud 2026. Dat plan loopt normaal van half juni tot september. Mei is een maand eerder. Het zegt alles over de verschuiving van het seizoen.
De bredere Europese context maakt de zaak nog schrijnender. Terwijl in de VS zo’n 90 procent van de huishoudens over airconditioning beschikt, is dat in Europa slechts 20 procent, waardoor extreme temperaturen bijzonder gevaarlijk zijn. In 2025 stierven in Europa naar schatting 24.400 mensen door hittegolven, waarvan 16.500 aan klimaatverandering werden toegeschreven.
Nederland: klaar voor wat komen gaat?
In Nederland werkt het systeem anders dan in Spanje, maar de logica is dezelfde. Het besluit om het Nationaal Hitteplan te activeren wordt genomen door het RIVM na overleg met het KNMI. Daarbij spelen de kans op aanhoudend warm weer, de verwachte nachttemperatuur en de luchtvochtigheid een belangrijke rol. Het KNMI ontwikkelt, samen met TNO, RIVM en de VU, bovendien een nieuwe “hittekracht”-index die temperatuur, luchtvochtigheid, zonnestraling en wind combineert om beter in te schatten hoe belastend hitte werkelijk is voor het lichaam.
Wat opvalt, is de kloof tussen ambitie en realiteit op lokaal niveau. Het aantal gemeenten met een lokaal hitteplan of dat daarmee bezig is, steeg in een jaar van 90 naar 128. Dat klinkt als vooruitgang, maar het Rode Kruis en Klimaatverbond roepen de overige 214 gemeenten op om ook in actie te komen. Meer dan de helft van Nederland is dus nog niet concreet voorbereid op wat inmiddels elk jaar meer lijkt op een terugkerend fenomeen. Steden warmen extra snel op: door asfalt en beton kan het er tijdens warme dagen tot zeven of acht graden warmer zijn dan in groene omgevingen.
Klimaatverandering en de verschuiving van het seizoen
Niemand met gezond verstand schrijft één hittegolf toe aan klimaatverandering. Maar de trend is onmiskenbaar. Recente studies tonen aan dat Europa momenteel opwarmt tegen ongeveer twee keer het wereldwijde gemiddelde. Klimaatverandering vergroot de kans op meirecords, aldus het Britse weerbureau: wat vroeger een eens-in-de-honderd-jaar-gebeurtenis was, is nu een eens-in-de-drie-jaar-gebeurtenis.
De timing verschuift ook structureel. Voorjaarsverschijnselen vinden nu twee à drie weken eerder plaats dan vroeger. Klimaatverandering wordt aangewezen als bijdragende factor aan het vroegere begin van de zomer. Het opkomende El Niño-fenomeen, dat warmere dan gemiddelde mondiale temperaturen kan meebrengen, zou 2026 en 2027 nog heter kunnen maken. Wetenschappers waarschuwen voor nog extremere hitte in de komende jaren en decennia.
De zin “ik dacht dat het gewoon warm zou worden” vat perfect samen hoe groot de kloof is tussen verwachting en realiteit. Warmte in mei was altijd iets prettigs, iets feestelijks. Wat er in 2026 gebeurde, was geen warm voorjaar. Het was de zomer die weigerde te wachten, en steeds minder mensen zijn erop voorbereid als hij zo vroeg aanklopt. De vraag is niet meer óf Europa een hitteplan nodig heeft in mei. De vraag is hoelang het duurt voordat beleidsmakers, gemeenten en burgers die werkelijkheid even snel bijhouden als de thermometer.
Sources : rodekruis.nl | nos.nl