Je schuift je raam open op een warme zomeravond en inademt de sigarettenrook van de buurman op zijn balkon. Vervelend, maar juridisch gezien: zijn goed recht. Voorlopig althans. Want de golf van rookverboden die de afgelopen jaren over Europa trekt, koerst steeds dichter naar de privéruimte toe, inclusief dat balkon waarvan je dacht dat het onschendbaar was.
Samenvatting
- Drie Europese landen gaan al veel verder dan rookverboden in cafés — hoe ver gaat het eigenlijk?
- Finland beperkt roken op balkons via verhuurders, België via wet: wat is de Nederlandse grens?
- Een rechter kan straks bepalen dat je buurmans sigarettenrook zijn recht niet rechtvaardigt — maar wie betaalt?
De vanzelfsprekendheid die verdwijnt
Je kunt bewoners niet verbieden om te roken in het eigen appartement. Op grond van de Tabaks- en rookwarenwet mogen mensen in de eigen woning roken. Dat lijkt helder. Toch is de praktijk al lang ingewikkelder, want wie in een appartementencomplex woont, weet dat “privé” een relatief begrip is zodra rook door ventilatiekanalen trekt of over balkonnetting kringelt.
Velen herkennen het scenario: de buurman geniet altijd van zijn sigaretje op het balkon, maar als de wind verkeerd staat, kringelt de rook zo je appartement in. Of je buurman rookt binnenshuis, maar de ventilatie in het complex is zo beroerd dat je de rooklucht binnen ruikt. Door de Tabaks- en rookwarenwet zijn de juridische mogelijkheden gering. : je staat grotendeels machteloos.
Maar die situatie is niet overal in Europa zo. In Finland ging de aanpak al jaren geleden verder dan publieke ruimtes. Het rookverbod is van toepassing op bijna 55.000 appartementen in de regio Helsinki. Sommige verhuurbedrijven gaan nog verder: Espoonkruunu, dat de verhuur verzorgt in de gemeente Espoo, heeft ook beperkingen opgelegd aan het roken op balkons en in tuinen. Wat in Nederland nog ondenkbaar lijkt, werd in Finland al werkelijkheid, zij het via private weg, niet via nationale wetgeving.
Drie landen die al verder gaan
De Europese beleidsversnelling begon meetbaar in 2024. De Commissie nam op 17 september 2024 een voorstel aan voor een aanbeveling van de Raad betreffende rook- en aerosolvrije omgevingen. Die aanbeveling roept lidstaten op hun rookvrij-beleid uit te breiden naar cruciale buitenruimten en om nieuwe producten zoals e-sigaretten en verhitte tabaksproducten mee te nemen. De aanbeveling werd op 3 december 2024 door de Raad aangenomen.
België ging het verst en het snelst. Vanaf 31 december 2024 geldt het rookverbod op bepaalde publiek toegankelijke openluchtterreinen. Daarnaast is het verboden te roken binnen een straal van tien meter rond de in- en uitgangen van zorg- en onderwijsinstellingen, scholen, ziekenhuizen, woonzorgcentra en kinderdagverblijven. En dat is nog maar het begin: vanaf 1 januari 2027 mag je op en in de buurt van terrassen niet meer roken of vapen. Ook publieke rokersruimtes of rookkamers worden verboden. Uit cijfers van gezondheidsinstituut Sciensano blijkt dat 12,8 procent van de Belgen dagelijks rookt. In 2018 was dat nog 15,4 procent en 24 procent in 2004.
Het Verenigd Koninkrijk koos een andere, radicale route. Het Britse parlement stemde in met plannen waardoor mensen die in 2009 of later zijn geboren geen sigaretten, shag en vapes meer kunnen kopen. Generationeel uitroken, noemen tegenstanders het. Voorstanders zien het als de logische eindbestemming van decennia volksgezondheidsbeleid.
De Europese lidstaten, waaronder België, stemden vóór de aanbevelingen om rookvrije zones in de Europese Unie te ontwikkelen. Zo wordt een uitbreiding voorzien van de bescherming tegen de rook tot buitenruimten van restaurants en cafés. De aanbevelingen zijn niet bindend: individuele landen kunnen zelf bepalen welke maatregelen zij implementeren. Maar de richting is onmiskenbaar. Wie de beweging van het tabaksbeleid door de tijd volgt, ziet een patroon: eerste de werkplek, daarna de horeca, dan de buitenruimte, en vervolgens… de grenzen van de privésfeer.
Nederland: ambitieus op papier, voorzichtig in de praktijk
Jaarlijks sterven 20.000 mensen in Nederland door roken of meeroken. Met het Nationaal Preventieakkoord wil de Rijksoverheid samen met andere organisaties toe naar een rookvrije generatie in 2040. Die ambitie is helder. De weg ernaartoe is dat minder. Nederland pakt het stapsgewijs aan: de verkoop van tabak en e-sigaretten wordt stapsgewijs verminderd. Sinds 1 juli 2023 is de online verkoop verboden. Per 1 juli 2026 moeten alle verkooppunten zich registreren. In 2030 mag tabak niet meer worden verkocht in tankstations, en vanaf 2032 alleen nog in speciaalzaken.
De uitbreiding van verboden buitenruimten staat ook hier op de agenda. Van 21 april tot 19 mei 2026 kon worden meegedacht over uitbreiding van het rookverbod naar beheerde speeltuinen, kinderboerderijen en kindercentra. Een bescheiden stap vergeleken met wat zuiderbuur België al invoerde, maar een stap. Of de Nederlandse regering iets wil gaan doen met de nieuwe Europese aanbeveling over terrassen, is nog niet duidelijk. De staatssecretaris heeft zich er nog niet expliciet over uitgelaten.
Het balkon zelf? Daar verandert vooralsnog niets wettelijk. Het rookverbod geldt niet in privéruimtes, zoals woningen. De eigenaar van de privéruimte bepaalt zelf het rookbeleid. In het huishoudelijk reglement van een VvE mag geen rookverbod voor het privégedeelte opgenomen worden. Als dat toch gebeurt, treedt de VvE buiten haar bevoegdheden en beperkt zij de bewoners teveel in hun rechten.
De vraag die niemand hardop stelt
De grens tussen publiek en privé schuift. Dat is geen mening, maar een waarneembaar proces. Wat tien jaar geleden nog ondenkbaar was (een rookverbod op een open terras of in een pretpark) is nu gewoon wet in meerdere Europese landen. De volgende logische stap, roken in semi-publieke woongebouwen of gedeelde buitenruimten beperken — wordt al verkend door verhuurders in Finland en door rechtszaken in Nederland.
Anti-tabaksclub Clean Air Nederland wil naar de rechter stappen om een rookverbod af te dwingen in tuinen en op balkons wanneer buren er last van hebben. Of een dergelijke procedure kans van slagen heeft, zal de toekomst moeten uitwijzen. Maar de kansen lijken, vooraf ingeschat, klein. Voorlopig. Want juridische landschappen veranderen mee met maatschappelijke normen, en die normen bewegen.
In het Europees kankerbestrijdingsplan is als doel gesteld om tegen 2040 een “tabaksvrije generatie” tot stand te brengen, dat wil zeggen ervoor te zorgen dat tegen die tijd minder dan 5 procent van de bevolking tabak gebruikt. Om dat doel te halen, zullen de maatregelen verder moeten gaan dan een verbod op sportvelden en terrassen. De vraag is niet óf dat balkon ooit mee in het verhaal komt, maar wanneer, en of de politiek dan nog de regie heeft, of die al lang bij rechters en verhuurders ligt.
Sources : etaamb.openjustice.be | europarl.europa.eu